Entèlijans atifisyèl (IA) ap kreye anpil reyaksyon diferan : li vin tounen yon sijè tabou pou kèk moun, pandan li parèt kòm yon sijè sèksis oswa elitè pou lòt yo. Souvan yo pa konprann li byen, e li mete sou kote nan deba piblik la ann Ayiti. Se poutèt sa li ijan pou nou abòde kesyon sa a ak vizyon, lespri kritik, epi enklizyon. Ayiti jwenn tèt li nan yon kwasans istorik. Nan ane 1990 yo, lè entènèt te kòmanse rantre lakay nou, pa t gen okenn plan estratejik. Anpil moun te vin itilize teknoloji sa a san bonjan akonpayman oswa apwopriyasyon. Jodi a, 20 lane pita, peyi a riske repete menm erè sa yo ak entèlijans atifisyèl la, epi vin tounen sèlman yon konsomatè solisyon enpòte.
Itilizasyon pasif ak gwo diferans nan aksè dijital
Dapre DataReportal, sèlman 39,3 % Ayisyen te itilize entènèt nan mwa janvye 2025, sa vle di anviwon 4.6 milyon moun. Nan sa ki konekte yo, majorite a itilize li pou distraksyon, olye pou aktivite pwoditif oswa aprantisaj. Malgre koneksyon fiks yo ki amelyore (jiska 42.85 Mbps), diferans lan toujou la. Zòn riral yo toujou pa kouvri ase, e pwoblèm kouran pa janm fini.
Ekonomi dijital la, ki se tout aktivite ekonomik ki fèt atravè teknoloji dijital, pa ap grandi ase, malgre jèn ki konekte e ki gen potansyèl kreyatif. Ayiti depann anpil sou platfòm etranje, san okenn kad regilasyon, ni transfè konpetans.
Nou te konfonn zouti ak metye
Ki moun ki sonje lè nou te konn aprann “jesyon enfòmatize” san nou pa t jesyonè, oswa “konptabilite enfòmatize” san nou pa t kontab? Gen moun ki te panse se te nouvo metye, lè an reyalite se te zouti ki fèt pou sipòte travay jesyon ak kontablite.
Konpreyansyon sa a montre kijan pèp la te fè efò pou aprann ansanm, sou baz kiryozite ak volonte. Atitid sa a ta dwe enspire fason nou abòde IA jodi a.
Aprann pou nou pa rete dèyè
Aprann pa limite sèlman nan sal klas ni nan premye ane lekòl. Jodi a, tout moun bezwen mete konesans yo ajou pandan tout lavi yo. Aparisyon nouvo teknoloji tankou asistan entèlijan, otomatizasyon, ak IA jeneratif mande efò kontinyèl pou aprann zouti sa yo epi metrize yo. Chak fòmasyon ta dwe mete aksan sou konpetans ki ka sèvi nan lavi ekonomik oswa kiltirèl. San sa, IA ap vin yon jwèt olye li sèvi kòm zouti devlopman.
Dezaprann pou avanse
Se petèt etap ki pi difisil la. Dezaprann se lage tout kwayans ki mete baryè, tankou panse teknoloji pa pou nou, ke inovatè se etranje, ke diplòm ase pou siksè. Sa mande yon chanjman mantal : rekonèt ke IA mete valè sou kapasite adapte, sou rezilyans ak sou lespri kolaboratif, konpetans ki toujou ra nan sosyete pa nou an kote ensètitid ak ensekirite rete dominan.
Sa nou te aprann ayè ka vin demode jodi a. Metye yo ap evolye, zouti yo chanje, bezwen yo diferan. Se pou sa nou dwe repanse sa nou te panse nou deja konnen epi ajiste yo ak nouvo reyalite.
Dezaprann se kraze mit ki di teknoloji se pou teknisyen sèlman, ke IA se pou elit, ke chanje fason travay se feblès. Se rekonekte ak kapasite natirèl nou genyen pou aprann, inove, epi kontribye.
Reaprann pou ajiste ak reyalite
Rive IA a chanje fason nou aprann. Se pa repete pelman ankò, men mete aksan sou pwojè, eksperyans, ak kolaborasyon ant moun ak machin. Chak pwofesyonèl, pwofesè, etidyan oswa antreprenè dwe pare pou reaprann.
Reaprann se konprann konesans pa estatik : li vivan, li evolye, li mande ajisteman. Se pa sèlman aprann nouvo zouti, men repanse fason pou w rezoud pwoblèm, kominike, epi kreye valè. Se yon lespri adaptasyon ki pa janm fini. Jan Charles Darwin te di sa : “Se pa espès ki pi entèlijan k ap siviv, men se sila ki pi byen adapte tèt li ak chanjman.”
Yon opòtinite pou enklizyon
IA ka ede diminye inegalite sosyal. Men sa mande envestisman nan aksè inivèsèl, ak politik piblik ki anbisye. Si Ayiti rate opòtinite sa a, li pral repete menm erè li te fè ak entènèt la : konsomasyon pasif, depandans sou lòt, ak eksklizyon dijital.
IA pap sove Ayiti. Men li ka ede Ayiti reimajine tèt li. Pou evite fè “kopye-kole entènèt ane 90 yo”, nou bezwen aprann, dezaprann, reaprann — pou mete sou pye yon transfòmasyon dijital ki dirab, enklizif ak imen.
Jean Marie Altéma, Ing., MBA
Soutenez Haiti Tech Connect podcast
www.youtube.com/altemajm